Kiến trúc chùa Một Cột gói gọn trong ba phần: một cột đá dựng giữa hồ vuông, một hệ con sơn gỗ tỏa ra trên đầu cột, và một ngôi điện vuông nhỏ mái cong đặt lên trên. Mình thấy đứng ngang bờ hồ nhìn vào đầu cột mới hiểu vì sao người ta ví chùa như bông sen, các thanh gỗ chéo xòe ra đỡ sàn như cánh hoa. Bài này đi qua từng bộ phận kèm số đo, nói bản hiện nay khác Liên Hoa Đài thời Lý ra sao, và chỉ những góc đứng nhìn rõ kiến trúc nhất.
Mục lục
- Cột đá
- Hệ con sơn: vì sao trông như bông sen
- Ngôi điện và mái
- Cầu thang, hồ và lan can
- Góc check-in đẹp để thấy rõ kiến trúc
- Bản dựng năm 1955 được làm thế nào
- Liên Hoa Đài thời Lý khác gì bây giờ
Tóm tắt nhanh kiến trúc chùa Một Cột:
| Cột đá | Cao khoảng 4 m (chưa kể phần chìm), đường kính 1,2 m, gồm hai khúc đá ghép |
| Điện thờ | Hình vuông, lòng điện khoảng 3 m mỗi chiều. Mặt sàn chìa ra rộng khoảng 4,2 m, từ sàn đến diềm mái cao 2,2 m (số đo khi phục dựng năm 1955) |
| Mái | Lợp ngói, bốn góc đao cong, nóc đắp “lưỡng long chầu nguyệt” |
| Cầu thang | Một lối nhỏ xây gạch, hai bên tường, khoảng 10 đến 13 bậc |
| Hồ | Hồ vuông Linh Chiểu, lan can gạch sành tráng men xanh |
| Dáng hiện nay | Thời Nguyễn, theo ảnh chụp cuối thế kỷ 19 |
1. Cột đá
Cột đá là phần “một cột” làm nên tên chùa. Thân cột để trơn, không chạm khắc, gồm hai khối đá chồng khít nhau đến mức nhìn qua tưởng một khối. Khi chùa bị đánh mìn năm 1954, phần bị phá là từ mặt sàn trở lên, cột đá và bộ con sơn bên dưới vẫn được giữ lại trong lần dựng năm 1955.
2. Hệ con sơn: vì sao trông như bông sen
Đầu cột không đỡ trực tiếp ngôi điện. Phần trên thân cột mang 8 cánh gỗ xòe ra như cánh sen, gắn bằng mộng với 8 cột của điện (4 cột lớn và 4 cột phụ), các cột này đỡ đòn ngang của mái. Bộ đỡ này còn gọi là con sơn xóc nách. Nhìn từ bờ hồ, các thanh gỗ chéo tỏa ra quanh cột cùng sàn điện chìa rộng tạo dáng một bông sen mọc lên khỏi mặt nước.
3. Ngôi điện và mái
Điện và hệ con sơn làm bằng gỗ, thường được cho là gỗ lim. Mặt trước để ngỏ, ba mặt còn lại thưng ván. Mái lợp ngói, bốn góc uốn cong lên thành đầu đao, đầu đao trang trí hình con xi vẫn. Trên nóc là hai con rồng chầu mặt nguyệt bốc lửa, mô típ quen thuộc trên mái đình chùa Bắc Bộ.
Bên trong, tượng Quan Thế Âm ngồi trên tòa sen gỗ sơn son thếp vàng ở vị trí cao nhất, phía trên là hoành phi ba chữ “Liên Hoa Đài”. Xung quanh là lục bình, lư hương, bình hoa. Điện rất chật, chỉ đủ cho vài người đứng lễ cùng lúc.
4. Cầu thang, hồ và lan can
Lối duy nhất lên điện là một cầu thang gạch nhỏ, hai bên có tường, mỗi lần chỉ vừa một hàng người. Cột đá đứng giữa hồ vuông Linh Chiểu, quanh hồ là lan can xây bằng gạch sành tráng men xanh. Mùa hè trong hồ có sen, thành khung cảnh “sen trong sen”.
Cách giải thích thường gặp về bố cục là cột tròn tượng trưng cho dương, hồ vuông tượng trưng cho âm, trời tròn đất vuông. Đây là cách hiểu của người đời sau, không có ghi chép của người xây chùa nói như vậy.
5. Góc check-in đẹp để thấy rõ kiến trúc
- Nhìn ngang từ bờ hồ: thấy rõ cột đá, hệ con sơn xòe ra và sàn điện chìa rộng như bông sen.
- Góc chếch từ góc hồ: thấy đủ bốn đầu đao cong và bóng chùa dưới mặt nước.
- Qua tán cây trong vườn: mái ngói, đầu đao, hình rồng chầu trên nóc.
- Chân cầu thang: nhìn lên lối gạch hẹp dẫn vào điện.
Mình thấy nên đi sáng sớm, ánh sáng dịu và khu hồ chưa đông. Chùa là nơi thờ tự, chụp nhẹ nhàng, không đứng chắn lối lên cầu thang.
6. Bản dựng năm 1955 được làm thế nào
Sau khi chùa bị phá năm 1954, ông Nguyễn Bá Lăng, chuyên viên Sở Bảo tồn Cổ tích, được giao nghiên cứu họa đồ. Họa đồ dựa vào một ảnh chụp lập diện cuối thế kỷ 19 của Trường Viễn Đông Bác Cổ. Ảnh chụp thẳng góc nên đo lại được chiều rộng, chiều cao, độ dốc mái, chi tiết đầu đao và lan can khá chính xác.
Vì vậy chùa hôm nay mang dáng thời Nguyễn, giống những bức ảnh người Pháp chụp cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, chứ không phải dáng thời Lý.
7. Liên Hoa Đài thời Lý khác gì bây giờ
Sử cũ cho thấy chùa thời Lý lớn hơn nhiều. Năm 1105, vua Lý Nhân Tông cho đào hồ Linh Chiểu quanh Liên Hoa Đài, ngoài hồ có hành lang chạm vẽ, ngoài hành lang là hồ Bích Trì, đều bắc cầu vồng, trước sân xây bảo tháp. Văn bia thời Lý có tả cánh sen trên cột đá, chi tiết này nay không còn.
Vài hướng nghiên cứu đáng biết:
- Cột đá chùa Dạm (Bắc Ninh, năm 1094): từ năm 1999 đã có ý kiến cho rằng lối kiến trúc một cột tương đồng với kiến trúc từng có trên cột đá này.
- Đồ hình mandala: một hướng nghiên cứu năm 2013 cho rằng toàn bộ chùa Diên Hựu được thiết kế như một mandala, mô phỏng tiểu vũ trụ trong Phật giáo, với Liên Hoa Đài ở tâm, quanh là hai vòng ao và một vòng hành lang.
- Phương án 3D của SEN Heritage (2020): nhóm nghiên cứu dựng lại Liên Hoa Đài thời Lý là một tòa lầu sen sáu cạnh trên một cột, dựa vào mô tả “độc trụ lục giác liên hoa lâu” trong sách Việt sử lược, trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Phương án này vẫn là giả thuyết, cần nghiên cứu tiếp.
Lối kiến trúc một cột cũng không chỉ có ở chùa này. Ở Hoa Lư (Ninh Bình) có chùa Nhất Trụ với cột đá tám cạnh khắc kinh thời Tiền Lê. Các lần sửa chùa qua từng triều đại ở bài lịch sử chùa Một Cột. Thông tin chung và giờ mở cửa ở bài chùa Một Cột, lúc đến xem thì đọc thêm kinh nghiệm tham quan chùa Một Cột.
Bài kiến trúc này hợp với ai thích nhìn kỹ một công trình nhỏ, từ cột đá, con sơn đến đầu đao, thay vì chỉ chụp một tấm ảnh rồi đi. Mình dặn nhất là đứng ngang bờ hồ nhìn vào đầu cột, nơi thấy rõ nhất hình bông sen, và nhớ đây là dáng thời Nguyễn chứ không phải thời Lý. Chúc bạn có một buổi ngắm chùa thật thong thả, nhìn ra được những chi tiết mà lần đầu đến dễ bỏ qua.
