Vườn quốc gia Ba Bể: rừng nghiến, hang động, tuyến đi bộ và quy định cần biết

Vườn quốc gia Ba Bể là khu rừng đặc dụng trên núi đá vôi bao quanh hồ Ba Bể, nay thuộc tỉnh Thái Nguyên (Bắc Kạn cũ). Phần lớn khách đi thuyền một vòng hồ rồi về, trong khi phía sau những bờ đá là rừng nghiến bám vách, hang có sông ngầm và các bản Tày, bản Mông chỉ đi bộ mới tới. Mình thấy muốn biết Ba Bể khác các hồ khác ở chỗ nào thì nên dành thêm một buổi đi bộ vào rừng. Tuyến nào dễ, tuyến nào cần người dẫn, vào rừng đặc dụng phải giữ những gì, mình kể bên dưới.

Mục lục

1. Vườn quốc gia Ba Bể ở đâu, rộng bao nhiêu
2. Rừng nghiến và các loài quý
3. Những điểm nên ghé trong vườn
4. Các tuyến đi bộ
5. Góc check-in đẹp ở Vườn quốc gia Ba Bể
6. Đi lại, ở và ăn
7. Đi mùa nào
8. Quy định và chuẩn bị khi vào rừng

Tóm tắt nhanh cho chuyến đi Vườn quốc gia Ba Bể:

1. Vườn quốc gia Ba Bể ở đâu, rộng bao nhiêu

Vườn được thành lập theo Quyết định số 83/TTg ngày 10/11/1992, trước đây trải trên 6 xã của huyện Ba Bể và xã Nam Cường (huyện Chợ Đồn). Vùng lõi rộng hơn 10.048 ha, vùng đệm khoảng 25.309 ha, hồ Ba Bể nằm ở giữa. Ba Bể là Vườn di sản ASEAN từ ngày 18/12/2003 và là khu Ramsar thứ 3 của Việt Nam từ ngày 2/2/2011.

Các xã quanh hồ nằm trong vùng lõi, nên dù có bản làng, đường nhựa, homestay, đây vẫn là rừng đặc dụng với nhiều quy định riêng, mình để ở mục 8.

2. Rừng nghiến và các loài quý

Ba Bể là rừng trên núi đá vôi xen núi đất và vùng ngập nước, độ che phủ gần 80%. Loài cây đáng để ý nhất là nghiến, một loài gỗ quý xếp ở mức nguy cấp toàn cầu. Quanh hồ, nghiến mọc bám trên vách đá, rễ len vào khe nứt. Mình thấy đi thuyền sát bờ là lúc nhìn rõ nhất, nhiều cây nghiêng hẳn ra mặt nước, rễ quấn chặt lấy đá.

Đợt thống kê gần đây ghi nhận khoảng 1.200 loài thực vật, trong đó 34 loài quý hiếm có trong Sách đỏ Việt Nam, cùng gần 400 loài động vật có xương sống, 88 loài nguy cấp, quý hiếm. Hồ và sông Năng cho vườn một khu hệ cá nước ngọt rất phong phú.

Trong vườn có những loài thuộc Danh mục đỏ của IUCN như voọc đen má trắng, rái cá thường, beo lửa, sóc bay lông chân, cầy vằn bắc, hồng hoàng, diều cá đầu xám. Thú lớn rất nhút nhát, đi theo tuyến du lịch gần như không gặp. Thứ dễ thấy hơn là chim, bướm và đàn dơi ở động Puông.

3. Những điểm nên ghé trong vườn

3.1. Trên hồ và sông Năng

• Hồ Ba Bể: trung tâm của vườn, dài hơn 8 km, khoảng 500 ha mặt nước. Vé, thuê thuyền, tuyến thuyền xem bài hồ Ba Bể.
• Động Puông: hang xuyên núi Lũng Nham dài khoảng 300 m, sông Năng chảy qua, nhiều dơi. Xem bài động Puông.
• Thác Đầu Đẳng: đoạn thác dài trên sông Năng, chỗ giáp Tuyên Quang. Xem bài thác Đầu Đẳng.
• Ao Tiên, đảo Bà Góa: hai điểm nhỏ trên hồ, thường ghé chung trong tuyến thuyền.

3.2. Trên bờ

• Động Hua Mạ: hang nhiều nhũ đá trên sườn núi Cô Đơn, leo bậc khoảng 300 m lên cửa động.
• Bản Pác Ngòi: bản Tày ven hồ, nhiều homestay nhà sàn. Xem bài bản Pác Ngòi.
• Hang Thẳm Phầy: hang có sông ngầm gần trung tâm xã Hoàng Trĩ cũ, được nhóm thám hiểm Việt Nam và Anh khảo sát lần đầu năm 2016. Chưa mở rộng rãi cho khách, chỉ đi theo tour có người dẫn.
• Đồn Đèn: điểm săn mây, ngắm bình minh trên núi, đường lên và dịch vụ còn tự phát.

4. Các tuyến đi bộ

Đi bộ là cách để thấy phần rừng mà thuyền không vào được. Đây là các tuyến homestay và đơn vị tour hay tổ chức. Số km chỉ để tham khảo, mỗi nơi tính một kiểu.

Đường mòn trong rừng không cắm biển chỉ dẫn, trời mưa rất trơn. Ngoài vài lối ngắn quanh bản, mình thấy các tuyến cả ngày và tuyến hang đều nên đi cùng người dẫn đường địa phương. Đặt qua homestay hoặc đơn vị tour từ trước, vì ở khu hồ không có nhiều chỗ nhận khách đi bộ tại chỗ.

5. Góc check-in đẹp ở Vườn quốc gia Ba Bể

• Rễ nghiến bám vách đá ven hồ: chụp từ thuyền khi chạy sát bờ.
• Vách đá vôi trên tán rừng: những mảng đá dựng đứng nhô lên khỏi rừng xanh.
• Cửa động Puông: chụp từ trong hang nhìn ra sông Năng, khung đá ôm lấy dòng nước.
• Nhà sàn giữa rừng: ở các bản ven hồ, hỏi chủ nhà trước khi chụp vào nhà, chụp người.
• Nương rẫy dưới chân núi: trên tuyến Bản Cám, Bó Lù.
• Đền An Mạ: nhìn xuống mặt hồ từ trên cao, ăn mặc kín đáo, chụp nhẹ nhàng.

Trong động Puông, mình thấy đừng bật đèn flash hay rọi đèn vào đàn dơi, ánh sáng có sẵn ở cửa hang đã đủ đẹp.

6. Đi lại, ở và ăn

6.1. Đi lại

Từ Hà Nội đi cao tốc Hà Nội – Thái Nguyên, nối hướng Chợ Mới, theo quốc lộ 3 lên Bắc Kạn cũ rồi vào hồ, đoạn cuối khoảng 60 đến 70 km. Xe khách từ bến Mỹ Đình, Yên Nghĩa đi Bắc Kạn khoảng 200.000 đến 250.000 đồng, xe dịch vụ đi thẳng Ba Bể từ khoảng 280.000 đồng.

Trong vườn có đường nhựa ven hồ, xe máy, ô tô đi được tới các thôn có homestay. Các điểm trên hồ và sông Năng phải đi thuyền, còn động Hua Mạ, Bản Cám, Đồn Đèn đi bằng đường bộ.

6.2. Ở và ăn

Homestay nhà sàn tập trung ở các thôn ven hồ như Pác Ngòi, Bó Lù, Cốc Tộc, Bản Cám. Khách sạn tiện nghi hơn nằm ở khu cổng vườn, cách hồ khoảng 1 đến 2 km. Phòng đôi khoảng 150.000 đồng đến 1,2 triệu đồng một đêm, nhà cộng đồng khoảng 70.000 đến 100.000 đồng một người. Bữa ăn nên đặt trước với chủ nhà.

Món địa phương có cá hồ nướng kẹp tre, tôm tép chua, lạp xưởng ướp gừng đá, thịt lợn gác bếp, xôi nếp nương, cơm lam, rau sắng, măng rừng, bánh coóc mò, bánh ngải.

7. Đi mùa nào

• Tháng 2 đến tháng 5: trời mát, ít mưa lớn, đường rừng khô, hợp cả đi thuyền lẫn đi bộ.
• Tháng 9 đến tháng 11: trời trong, mát, đầu mùa còn gặp lúa chín ở các bản ven hồ.
• Tháng 6 đến tháng 8: rừng xanh nhất nhưng nóng ẩm, hay mưa rào, đường mòn lầy và nhiều vắt. Nên chọn tuyến ngắn, đi từ sáng sớm.
• Tháng 12 đến tháng 2: lạnh, có lúc rất rét, nhưng khô nên đường dễ đi. Mang nhiều lớp áo.

8. Quy định và chuẩn bị khi vào rừng

8.1. Những điều cần giữ

Mọi cây cối và đất rừng trong vùng lõi đều được bảo vệ nghiêm ngặt. Người dân ở đây không nuôi cá lồng trên hồ để giữ nước sạch, không chặt cây kể cả cây nhỏ. Khách đến cũng cần giữ mấy điều sau:

• Không bẻ cành, hái lan, đào cây, nhặt đá, nhũ đá trong hang.
• Không mua bán, ăn thịt hay sản phẩm từ động vật rừng.
• Không đốt lửa ngoài chỗ homestay, bãi trại cho phép, không xả rác.
• Không chèo kayak, SUP, tắm, bơi, lặn trên hồ Ba Bể và sông Năng khi chưa đủ điều kiện an toàn, theo Thông báo số 120/TB-UBND ngày 7/7/2026 của UBND xã Ba Bể. Thuyền chở khách hợp pháp có áo phao vẫn chạy bình thường.
• Giữ yên lặng ở động Puông để không làm dơi hoảng.

8.2. Chuẩn bị đi bộ

• Đồ mặc: giày bám tốt, quần dài, áo dài tay, thuốc chống muỗi, vắt.
• Nước uống: mang đủ, trên đường mòn không có hàng quán.
• Tiền mặt: quanh hồ ít ATM.
• Bản đồ ngoại tuyến: trong rừng sóng điện thoại có thể chập chờn.
• Sau mưa lớn: nước sông Năng lên nhanh, hỏi người dân trước khi đi thuyền xa hoặc vào hang nước.

Muốn ghép thêm hồ Bản Chang, đèo Gió, khu ATK Chợ Đồn, xem bài du lịch Bắc Kạn.

Vườn quốc gia Ba Bể hợp với ai muốn đi chậm, ngủ nhà sàn và dành một buổi đi bộ qua bản, qua rừng thay vì chỉ ngồi thuyền. Mình dặn nhất là chọn tuyến vừa sức, đi cùng người dẫn đường địa phương và giữ đúng luật rừng đặc dụng. Chúc bạn có một ngày trong rừng Ba Bể thật trọn vẹn, nghe tiếng chim và tiếng nước giữa những vách đá vôi.